Omonatlarni kafolatlash
Jismoniy shaxslarning "Tenge Bank" ATBga joylashtirilgan barcha omonatlari majburiy kafolat obyekti hisoblanadi
“Banklardagi omonatlarni himoyalash kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilindi
(2025-yil 18-fevraldagi O‘RQ-1031-son)
O‘zbekiston Respublikasining “Banklardagi omonatlarni himoyalash kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq, davlat jismoniy shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar hamda yuridik shaxslarning banklardagi omonatlari saqlanishini bir omonatchi uchun bir bankda 200 000 000 (ikki yuz million) so‘mgacha bo‘lgan miqdorda kafolatlaydi. “Tenge Bank” ATBda joylashtirilgan jismoniy shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va yuridik shaxslarning omonatlari majburiy kafolatlash obyektiga kiradi.
Kafolat miqdori
- Agar jismoniy shaxs omonatining miqdori 200 000 000 (ikki yuz million) so‘mdan oshmasa, mazkur omonat davlat tomonidan to‘liq kafolatlanadi.
- Agar omonat miqdori 200 000 000 (ikki yuz million) so‘mdan oshsa, bank tugatilgan taqdirda davlat kafolati faqat 200 000 000 (ikki yuz million) so‘m doirasidagi summaga nisbatan qo‘llaniladi, qolgan qismi esa bankni tugatish bo‘yicha umumiy tartibda qaytariladi.
Kafolatlash obyektini aniqlashda omonat quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- bank omonati shartnomasi yoki bank hisobvarag‘i shartnomasiga muvofiq bankka joylashtirilgan pul mablag‘lari qoldig‘i, shu jumladan tegishli shartnoma shartlari bajarilgunga qadar alohida hisobvaraqlarda saqlanayotgan mablag‘lar (eskrou xizmati), shuningdek jamg‘arma (depozit) sertifikati bilan tasdiqlangan mablag‘lar;
- kafolatli holat yuzaga kelguniga qadar bank omonati shartnomasi yoki bank hisobvarag‘i shartnomasiga muvofiq hisoblangan, biroq to‘lanmagan foizlar qoldig‘i, agar ushbu shartnomalarda foizlarni hisoblash nazarda tutilgan bo‘lsa, shuningdek jamg‘arma (depozit) sertifikatida ko‘rsatilgan hisoblangan, ammo to‘lanmagan foizlar.
Quyidagilar kafolatlash obyektiga kirmaydi:
- banklar, nobank kredit tashkilotlari, lizing kompaniyalari, sug‘urta tashkilotlari, investitsiya va пай fondlari hamda vakolatli organ tomonidan berilgan litsenziya yoki ruxsatnoma asosida yoxud xabarnoma tartibida faoliyat yurituvchi boshqa moliyaviy tashkilotlarning omonatlari;
- davlat tashkilotlari va korxonalari, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi yoki xorijiy davlatning davlat organlari omonatlari;
- bank bilan bog‘liq shaxslarning omonatlari, bundan bank boshqaruvi a’zolari va asosiy xodimlarining oxirgi uch oy uchun ish haqi hamda unga tenglashtirilgan to‘lovlardan oshmaydigan omonatlari mustasno;
- O‘zbekiston Respublikasi hududidan tashqarida ochilgan bankning sho‘ba banklari yoki filiallaridagi omonatlar;
- individual jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvaraqlarida jamg‘arilgan pul mablag‘lari;
- sudning qonuniy kuchga kirgan qarori bilan tasdiqlangan jinoyat yo‘li bilan olingan daromadlarni legallashtirish, terrorizmni moliyalashtirish va ommaviy qirg‘in qurollarini tarqatish bilan bog‘liq faoliyatdan olingan pul mablag‘lari.
Quyidagilar omonat hisoblanmaydi:
- banklar va bank faoliyati to‘g‘risidagi qonunchilikka muvofiq bankning regulyativ kapitaliga kiritilgan aksiyalar va boshqa moliyaviy instrumentlar;
- bank tomonidan chiqarilgan qarz qimmatli qog‘ozlari (ta’minlangan va ta’minlanmagan obligatsiyalar, oddiy veksellar);
- bankning subordinatsiyalangan qarz majburiyatlari;
- bank seyflarida saqlash uchun joylashtirilgan pul mablag‘lari;
- bank tomonidan chiqarilgan hosilaviy moliyaviy instrumentlar (fyucherslar, forvard shartnomalari, svoplar va opsionlar) bo‘yicha vujudga keladigan talab huquqlari;
- bankning mol-mulkni ishonchli boshqarish faoliyati bilan bog‘liq holda vujudga keladigan talab huquqlari.
Ayni paytda belgilangan limit banklarga undan yuqori miqdordagi mablag‘larni joylashtirishni cheklamaydi. Banklar bank omonati va bank hisobvarag‘i shartnomalari bo‘yicha o‘z majburiyatlarini odatdagi tartibda bajarishda davom etadilar. Mazkur cheklov faqat bank tugatilgan taqdirda qo‘llaniladi.
Qonunda kafolatli holat yuzaga kelganda omonatlarni qaytarishni boshlash muddati bosqichma-bosqich 7 ish kunigacha qisqartirilishi nazarda tutilgan. Avval ushbu muddat 2 oy 23 kunni tashkil etgan. Yangi Qonunga muvofiq:
- 2025-yilda — 20 ish kuni;
- 2026-yil 1-yanvardan — 15 ish kuni;
- 2027-yil 1-yanvardan — 7 ish kuni.
* O‘zbekiston Respublikasi Banklardagi fuqarolarning omonatlarini kafolatlash jamg‘armasi tomonidan 200 million so‘mgacha bo‘lgan Omonatlaringiz kafolatlangan.
Ko'p beriladigan savollar
O'zbekiston Respublikasining 2025-yil 18-fevraldagi «Fuqarolarning banklardagi omonatlarini himoyalash kafolatlari to’g’risida» gi Qonuniga muvofiq jismoniy shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va yuridik shaxslarning davlat banklaridagi omonatlarini kafolatlash tartibi va mexanizmlarini tartibga solinadi.
Qonunga muvofiq quyidagilar kafolat obyektlari hisoblanmaydi:
- banklar, nobank kredit tashkilotlari, lizing tashkilotlari, sug‘urta tashkilotlari, investitsiya va pay fondlari, shuningdek O‘zbekiston Respublikasining yoki xorijiy davlatning vakolatli organining tegishli litsenziyasi yoki ruxsatnomasi asosida faoliyat yuritayotgan yoxud vakolatli organlarning bildirishnomasiga muvofiq faoliyat yurituvchi boshqa moliya tashkilotlarining omonatlari;
- davlat tashkilotlari va korxonalari, shuningdek O’zbekiston Respublikasi yoki chet el davlat organlarining omonatlari;
- bankka aloqador shaxslarning omonatlari, bank boshqaruvi a’zolari va asosiy xodimlarining oxirgi 3 oydagi ish haqi va unga tenglashtirilgan to‘lovlardan oshmaydigan omonatlari bundan mustasno;
- xorijda ochilgan sho‘ba banklar yoki bank filiallaridagi omonatlar;
- shaxsiy pensiya jamg'arma hisobvaraqlarida to'plangan mablag'lar;
- jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirish, terrorizmni moliyalashtirish va ommaviy qirg'in qurollarini tarqatishni moliyalashtirish bilan bog'liq faoliyatdan olingan mablag'lar, bu qonuniy kuchga kirgan sud qarori bilan tasdiqlangan.
- Qonunga muvofiq bankga joylashtirilgan jismoniy shaxslarning, yakka tartibdagi tadbirkorlarning, shuningdek, yuridik shaxslarning O‘zbekiston Respublikasi milliy valyutasi va xorijiy valyutadagi omonatlari kafolat obyektlari hisoblanadi.
- Kafolat obyektini aniqlashda quyidagilar omonat hisoblanadi:
- bank omonati shartnomasi yoki bank hisobvarag'i shartnomasiga muvofiq bankka kiritilgan mablag'lar qoldig'i, shu jumladan shartnomaning tegishli shartlari bajarilgunga qadar alohida hisobvaraqlarda saqlangan ("Escrow" xizmati), shuningdek omonat sertifikati bilan tasdiqlangan.
- bank omonati shartnomasi yoki bank hisobvarag'i shartnomasi bo'yicha foizlar qoldig'i, agar ularni hisoblash ushbu shartnomalarda nazarda tutilgan bo'lsa, hisoblangan, ammo kafolat hodisasi sodir bo'lgunga qadar to'lanmagan, shuningdek omonat (depozit) sertifikatida ko'rsatilgan hisoblangan, ammo to'lanmagan foizlar qoldig'i.
- banklar va bank faoliyati to'g'risidagi qonun hujjatlariga muvofiq bankning tartibga soluvchi kapitaliga kiritilgan aksiyalar va boshqa vositalar;
- bank tomonidan chiqarilgan qarz qimmatli qog'ozlari (ta'minlangan va ta'minlanmagan obligatsiyalar, veksellar);
- bankning subordinatsiya qilingan qarz majburiyatlari;
- bank seyflarida saqlanadigan pul mablag'lari;
- ixtiyoriy moliyaviy vositalar, jumladan, bank tomonidan chiqarilgan fyuchers, forvard shartnomalari, svop va optsionlar bo‘yicha kelib chiqadigan da’vo huquqi;
- mulkni ishonchli boshqarish bo‘yicha bank faoliyati bilan bog‘liq holda yuzaga keladigan da’vo huquqi.
Davlat tomonidan bitta bankda bitta omonatchiga to'lanadigan kompensatsiya miqdori:
- agar uning hajmi 200 mln so'm yoki undan kam bo'lsa, kafolat obyekti qoldig'ining to'liq hajmi;
- agar kafolat obyektining qoldig'i 200 mln so'mdan ortiq bo'lsa, 200 mln so'm.
Kafolat obyektlarining hajmi va valyutasidan qat'i nazar agar bitta bankdagi omonatchi bir nechta kafolat obyektlariga ega bo'lsa, ushbu obyektlar uchun to'lanadigan kompensatsiyaning umumiy miqdori yuqorida ko'rsatilgan miqdordan oshmasligi kerak.
Omonatchilar o'z omonatlari bo'yicha kompensatsiya olish uchun murojaat qilganlarida, bank-agent omonatchining omonati borligini tasdiqlovchi hujjatlarni (bank omonat shartnomasi va(yoki) bank hisobvarag'i shartnomasi) va shaxsni tasdiqlovchi hujjatni taqdim etganida ko'rsatilgan kompensatsiyani to'lashi shart.
Kompensatsiya qonun hujjatlariga muvofiq meros yoki vorislik huquqini tasdiqlovchi barcha zarur tegishli hujjatlar taqdim etilganda merosxo'rlar va vorislar yoki ular vakolat bergan vakillarga to'lanadi.
Omonatlarni himoya qilishning asosi Qonunchilik palatasi tomonidan 18.10.2024 yilda qabul qilingan va Senat tomonidan 24.01.2025 yilda tasdiqlangan, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 18.02.2025 yilda imzolangan "Banklardagi omonatlarni himoya qilish kafolatlari to'g'risida"gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni hisoblanadi.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Fuqarolarning o'zbеkiston rеspublikasi tijorat banklaridagi omonatlarini himoyalash kafolatlarini ta'minlashga oid qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida" 2008-yil 28-noyabrdagi PF-4057-son farmoni.
- Omonatlarni kafolatlash tizimi - kafolat hodisasi yuzaga kelganda Agentlik tomonidan omonatchilarga kompensatsiya to‘lash orqali omonatchilarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini davlat tomonidan himoya qilishga qaratilgan chora-tadbirlar majmui.
- Omonatlarni kafolatlash tizimida Agentlik, banklar va kafolatlangan obyektlarning egalari ishtirok etadilar.
- Bank, shu jumladan mikromoliyaviy bank va qonun hujjatlariga muvofiq tashkil etilgan oraliq bank litsenziya berilgan paytdan boshlab omonatlarni kafolatlash tizimining ishtirokchisiga aylanadi.
- Litsenziya O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Banki tomonidan bekor qilingan taqdirda bankning omonatlarni kafolatlash tizimidagi ishtiroki tugatiladi.
Agentlik likvidatsiya qilinayotgan bankdan reyestr, ma’lumotlar va tegishli ma’lumotlar olingan kundan boshlab 2 ish kuni ichida:
1) Ommaviy axborot vositalarida va o'zining rasmiy veb-saytida kafolat da'vosining paydo bo'lishi to'g'risidagi ma'lumotlarni e'lon qiladi, unda quyidagilar mavjud:
- kompensatsiyani to'lash muddati, joyi va usuli;
- kompensatsiya olishdan oldin omonatchilar tomonidan bajarilishi kerak bo'lgan shartlar.
2) Omonatchilarga kompensatsiya to'lash uchun Agentlikka taqdim etilgan reyestrda ularga tegishli ma'lumotlar bilan tanishish imkoniyatini beradi.
Agentlik likvidatsiya qilinayotgan bank omonatchilarining kamida to'rtdan uch qismini kompensatsiya olish imkoniyatini ta'minlashi shart:
- 01.01.2025 yildan boshlab kafolat hodisasi sodir bo'lgan kundan boshlab 20 ish kuni ichida;
- 01.01.2026 yildan boshlab kafolat hodisasi sodir bo'lgan kundan boshlab 15 ish kuni ichida;
- 01.01.2027 yildan boshlab kafolat hodisasi sodir bo'lgan kundan boshlab 7 ish kuni ichida;
To'lanmagan kafolatlangan omonatlar tegishli omonatchilarga tegishli bo'lib qoladi va istalgan vaqtda Agentlikdan talab qilinishi mumkin.
Agentlik O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Banki tomonidan tijorat bankining bank operatsiyalarini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyani bekor qilingan taqdirda, banklardagi omonatlar bo‘yicha kompensatsiya to‘lanishini kafolatlaydi.
Agar kafolat hodisasi yuzaga kelgan sanada kafolat obyekti omonatchining likvidatsiya qilinayotgan bank oldidagi majburiyatini bajarilishini ta'minlash uchun garovga qo'yilgan bo'lsa va uning miqdori faqat ushbu majburiyatni bajarish uchun yetarli bo'lsa, kafolatlangan obyekt majburiyatni qoplash uchun yuboriladi.
Xorijiy valyutada kafolatlangan omonat bo‘yicha kompensatsiya milliy valyutada belgilangan tartibda va miqdorlarda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining kafolat hodisasi yuzaga kelgan kundagi (bank litsenziyasi bekor qilingan kundagi) kursi bo‘yicha to‘lanadi.
Agentlik tomonidan kompensatsiya to'lash to'xtatib turilishi uchun asoslar quyidagilardir:
- Agentlik yoki bank-agentda kompensatsiya olish uchun taqdim etilgan hujjatlardagi ma’lumotlarning ishonchliligi va (yoki) haqqoniyligiga shubha tug‘ilsa;
- omonatchining talablari va likvidatsiya qilayotgan tomondan taqdim etilgan ma'lumotlar o'rtasida nomuvofiqlik mavjud bo'lsa;
- kafolatlangan obyekt bo'yicha cheklovchi choralarning mavjudligi, shu jumladan hisobvaraqdagi mablag'larni olib qo'yish yoki muzlatish, hisobvaraq bo'yicha operatsiyalarni to'xtatib turish;
- kafolatlangan obyekt yuridik nizo predmeti bo‘lgan hollarda kompensatsiya to‘lashdan oldin Agentlikni xabardor qilish.
Kompensatsiya to'lashdan bosh tortish yoki to'langan tovonni qaytarishni talab qilish uchun quyidagilar asos bo'ladi:
- kompensatsiya to'lash uchun qalbaki hujjatlar taqdim etilganini aniqlash;
- omonatga kiritilgan mablag‘lar jinoyatdan olingan daromadlarni legallashtirish, terrorizmni moliyalashtirish va ommaviy qirg‘in qurollarini tarqatishni moliyalashtirish bilan bog‘liq faoliyatdan olinganligini tasdiqlovchi qonuniy kuchga kirgan sud qarorining mavjudligi.
- Agentlik tomonidan kompensatsiya to'lanishidan qat'i nazar, kafolat hodisasi sodir bo'lgan sanada kafolat obyektlarining egalari bo'lgan omonatchilarni likvidatsita qilinayotgan bankka talab qilish huquqi kafolatlangan omonatlar miqdoriga teng miqdorda Agentlikka o'tkaziladi.
- Omonatchilarning talab huquqlari Agentlikka o‘tishi kafolatlangan omonat miqdoridan ortiq bo‘lgan kafolatlangan obyekt bo‘yicha omonatchilarning likvidatsiya qilinayotgan bankka bo‘lgan talab huquqlarini bekor qilmaydi.
- Omonatchilar likvidatsiya qilinayotgan bankdan omonatning kafolatlangan miqdoridan ortiq qismini bevosita talab qilishga haqli.